Poozeryening kuzgi jozibasi yoxud Yelnyaga nega borib ko‘rish kerak?

Belarus kuzida shunday alohida bir payt bo‘ladiki, yozgi yashillik oltin va qirmizi tuslarga o‘rin bo‘shata boshlaydi, havo tiniqlashadi, ertalablari dalalar uzra tuman yoyiladi, tabiat esa sovuqlar kelishi oldidan go‘yo bir muddat tin oladi. Agar Siz Belarusni aynan shunday — sokin, qadimiy va deyarli beg‘ubor holda ko‘rishni istasangiz, mamlakat shimoliga, bizning Poozeryemizga yo‘l oling. Vitebsk viloyatining o‘rmon va ko‘llari orasida Belarusning eng hayratlanarli joylaridan biri — Yelnya yastanib yotgan o‘sha yurtga.

Bu shunchaki navbatdagi tabiat buyurtmaxonasi emas va, shubhasiz, biz kitob va filmlar orqali tasavvur qilishga o‘rganib qolgan «botqoq» ham emas. Yelnya — butunlay boshqa olam.

Respublika ahamiyatidagi landshaft buyurtmaxonasi asosan Miori tumanida, qisman esa Sharkovshchina tumanida joylashgan. Uning yuragi — yoshi to‘qqiz ming yildan oshgan, Belarusdagi eng yirik yuqori botqoqliklar massivi. Bu yerda noyob o‘rmon-botqoq ekotizimi saqlanib qolgan va aynan uni muhofaza qilish uchun ushbu hudud alohida tabiatni muhofaza qilish maqomini olgan.

Yelnyaga ilk bor chiqqaningizda eng avvalo kenglik hayratga soladi. Ufq odatdagidan ancha uzoqda ko‘rinadi. Past shimol osmoni kichik ko‘llar va ko‘lchalarning qoramtir suvida aks etadi. Oyoq ostida — sfagnum moxlari, bagulnik, veresk, pakana qayinlar, rezavorlar. Allaqayerda, uzoqda yolg‘iz qarag‘aylar qorayib turadi.

Atrofda esa — sukunat. Baribir qayerdadir mashina ovozi eshitilib turadigan erta yakshanba tongidagi shahar sukunati emas. Shaharlarimiz va yo‘llarimiz paydo bo‘lishidan ancha oldin mavjud bo‘lgan ulkan tabiiy kenglikning haqiqiy sukunati.

Lekin nega aynan kuzda?

Chunki kuz Yelnya uchun alohida palla. Avgust va sentabrda botqoq o‘simliklari asta-sekin rangini o‘zgartiradi. Yashil rang o‘z o‘rnini sarg‘ish-qo‘ng‘ir, oltinrang, qizil va to‘q qizil ranglarga bo‘shatib beradi. Sovuq moviy osmon fonida bu ranglar ayniqsa yorqin ko‘rinadi.

Biroq kuzning bosh voqeasi — qushlar. Mavsumiy ko‘chish paytida Yelnyada kulrang turnalar to‘xtab o‘tadi. Ular bu yerda dam oladi va keyingi parvoz oldidan kuch to‘playdi. Bu davrda atrof-tevarak uzra katta turna galalarini ko‘rish mumkin, ularning o‘ziga xos ovozlari esa manzaraning bir qismiga aylanadi. Kuzda bu yerga minglab turnalar uchib keladi.

Ehtimol, aynan shunda turna nega Belarus madaniyati, she’riyati va xalq timsollarida shunchalik ko‘p uchrashini ayniqsa yaxshi tushunasiz. Shimol manzarasi o‘rtasida turib, uzoqdan kelayotgan turna qichqirig‘ini eshitasiz — va zamonaviy dunyo go‘yo bir muddat chekingandek bo‘ladi.

Yelnyada kuz yana klyukva demakdir

Qizil rezavorlar botqoq o‘simliklari orasida tom ma’noda sochilib yotadi. Klyukva bu yerda allaqachon nafaqat tabiiy boylik, balki Miori o‘lkasining ramzlaridan biriga ham aylanib ulgurgan. Turna va klyukva mashhur mahalliy ekologik bayram nomida — «Miori o‘lkasining turnalari va klyukvasi» — birlashgani bejiz emas.

Natijada Yelnyaning hayratlanarli darajada aniq qiyofasi hosil bo‘ladi: bosh uzra — turnalar, oyoq ostida — klyukva. Va bularning barchasi mamlakatimizning eng qadimiy landshaftlaridan biri qo‘ynida.

Botqoqni loy kechib yuruvchi baqaga aylanmasdan ko‘rish mumkinmi?

Mumkin. Yelnya bilan tanishish uchun «Ozeravki — Yelnya» ekologik so‘qmog‘i jihozlangan. Marshrutning bir qismi yog‘och yo‘lak bo‘ylab o‘tadi: u botqoqlik massiviga ancha ichkarilab kirish va mo‘rt ekotizimga zarar yetkazmasdan uni ichkaridan ko‘rish imkonini beradi. Marshrut sayohatchilarni botqoqlikning ochiq kengliklari va kichik ko‘l bo‘yiga olib chiqadi.

Aynan shu yerda men shoshmaslikni maslahat bergan bo‘lardim. Umuman olganda, Yelnyaga «tezroq», «ulgurish» va «yigirma daqiqada ko‘rib chiqish» kabi so‘zlar unchalik to‘g‘ri kelmaydi.

To‘xtash kerak. Suvga qarash. Shamolni tinglash. Qushni nigoh bilan kuzatish. Oyoq ostidagi moxni va yashash uchun suv, quyosh hamda bir necha santimetr botqoq tuprog‘i yetarli bo‘lgan mitti o‘simliklarni diqqat bilan ko‘zdan kechirish.

Ba’zan sayohat ko‘rilgan diqqatga sazovor joylar soni bilan emas, balki mana shunday birgina lahza bilan yodda qoladi.

Poozerye — ko‘pchilik hali tanimaydigan Belarus

Biz mehmonlarga Minsk, Mir, Nesvij, Brest va Belovejskaya Pushchani ko‘rsatishga o‘rganib qolganmiz. Va bu to‘g‘ri — ularsiz Belarus bo‘ylab sayohatni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ammo mamlakat shimoli butunlay boshqa Belarusni ochib beradi. Kichik shaharlar, muzlik ko‘llari, eski kostyollar va cherkovlar, tepalikli yo‘llar, qarag‘ay o‘rmonlari va ulkan osmon Belarusini.

Yelnya esa ko‘rganingizdan so‘ng odatiy «botqoq» so‘ziga boshqacha qaray boshlaydigan joylardan biriga aylanadi. Bu yerda qandaydir g‘amgin yoki xavfli narsa borligi hissi yo‘q. Aksincha — kenglik, havo va hayratlanarli osoyishtalik.

Yelnyaga safarni yana nimalar bilan to‘ldirgan bo‘lardim?

Agar Minskdan bir-ikki kunga borsangiz, faqat ekologik so‘qmoq bilan cheklanib qolmagan ma’qul. Miorini ko‘rish, Belarus Poozeryesi yo‘llari bo‘ylab yurish, kichik ko‘llar bo‘yida biroz to‘xtab turish, mahalliy mahsulotlarni tatib ko‘rishga arziydi. Marshrutni Vitebsk viloyati shimolidagi boshqa tabiiy va tarixiy joylar bilan to‘ldirish mumkin.

Eng muhimi esa — safar xaritadagi nuqtalar orasidagi poygaga aylanib qolmasligi uchun o‘zingizga yetarlicha vaqt ajratish. Kuzgi Poozeryeni shoshilmasdan kashf etgan ma’qul.

Xo‘sh, baribir Yelnyaga nega borish kerak?

Belarusni bezaklarsiz ko‘rish uchun. Qadimiy botqoqlik ustidan yog‘och yo‘lak bo‘ylab o‘tish uchun. Oltinrang mox orasida qizil klyukva rezavorlarini ko‘rish uchun. Turnalarni eshitish uchun. Ko‘z oldingizda zamonaviy sivilizatsiya izlari deyarli bo‘lmagan joyda quyosh chiqishi yoki botishini kutib olish uchun.

Va, ehtimol, shunchaki bir necha soat davomida haqiqiy ufq qanday ko‘rinishini eslash uchun.

Belarusda kuz qisqa. Ammo aynan shuning uchun bunday sayohatlar ayniqsa qadrli. Agar bir kuni sentabr tongida Sizda Minskni ortda qoldirib, shahar shovqini o‘rniga shamol va turnalar qichqirig‘i eshitiladigan joyga yo‘l olish istagi tug‘ilsa — Yelnyani eslang.

Ehtimol, aynan o‘sha yerda Siz o‘zingiz uchun butunlay boshqa Belarusni kashf etasiz.

Andrey, BelDiscovery direktori